از ماشینبازها بپرسید فلان خودرو چند اسببخار دارد، معمولاً خیلی سریع و بدون مکث جواب میدهد و گاهی حتی عدد دقیق را آن هم با دور موتورش میداند. در گپ و گفتهای دوستانه هم همین عدد است که تعیین میکند کدام ماشین «قویتر» است. اما اگر همان لحظه بپرسید گشتاور این ماشین چقدر است و اصلاً یعنی چی، فضا عوض میشود. یکی میگوید همان زور موتور است، دیگری میگوید یعنی کشش در دور پایین و غیره.
بیت ران: ماجرا فقط یک بیتوجهی کوچک نیست. در جدول مشخصات تقریباً همه خودروها، عدد گشتاور درست کنار اسببخار نوشته شده و ما بیشتر وقتها از کنارش رد میشویم. در حالی که اتفاقاً همین عدد است که مشخص میکند چرا خودرویی با چهار سرنشین و صندوق پر در سربالایی زوزه میکشد و یا چه زمانی باید دنده را کمتر کنید. نکته جالبتر اینکه خود اسببخار از گشتاور محاسبه میشود. یعنی عددی که اینقدر دقیق میشناسیم، در اصل از همان عددی ساخته شده که درست نمیشناسیمش.

تعریف گشتاور به سادهترین شکل ممکن
گشتاور یعنی توان چرخاندن. وقتی نیرویی را حول یک محور اعمال میکنید، چیزی که اثر چرخشی میسازد فقط خود نیرو نیست، فاصله نقطه اعمال نیرو از محور هم اهمیت دارد. هر کسی پیچ و مهره با آچار «کوتاه» باز کرده باشد و بعد لولهای روی دسته آچار کرده باشد، این را تجربه کردهاست. دست شما همان نیرو را وارد میکند، ولی چون فاصله از مرکز پیچ بیشتر شده، مهرهای که قبلاً جُم نمیخورده حالا راحت باز میشود.
فرمول فیزیکیاش هم همین را میگوید. گشتاور برابر است با نیرو ضربدر فاصله. اگر با نیرویی معادل یک نیوتن روی آچاری به طول یک متر فشار بیاورید، یک نیوتنمتر گشتاور ساختهاید. به همین سادگی.
نیوتنمتر واحد رسمی گشتاور است، ولی در کاتالوگهای قدیمیتر با کیلوگرممتر هم روبهرو میشوید. هر کیلوگرممتر حدود ۹.۸ نیوتنمتر است. در منابع آمریکایی هم واحد پوندفوت رایج است و هر پوندفوت حدود ۱.۳۶ نیوتنمتر میشود. پس اگر عدد ۲۰۰ نیوتنمتر را کنار ۱۵۰ پوندفوت دیدید، به هم میخورند و چیز مرموزی در کار نیست.
گشتاور که فقط در موتور خودروها وجود ندارد. همین مفهوم در سفت کردن یک پیچ هم هست. به همین دلیل است که حرفهایها آن را با آچار تورک (تورک متر) میبندند که روی آن عدد مشخصی تنظیم میشود. اگر کمتر ببندید ممکن است مهره شل شود و اگر بیشتر ببندید پیچ میبُرد. گشتاور موتور هم در اصل همین مقدار پیچاندن است، با این تفاوت که اینبار پیچ و مهرهای در کار نیست و میللنگ را میپیچاند.

گشتاور چطور تولید میشود؟
در هر سیلندر، مخلوط هوا و بنزین جرقه میخورد و میسوزد و گازهای داغ حاصل با فشار زیاد، پیستون را به پایین هل میدهند. پیستون به شاتون وصل است و شاتون به میللنگ. میللنگ مثل همان آچار عمل میکند. نقطهای که شاتون به آن میچسبد از مرکز میللنگ فاصله دارد و همین فاصله، نیروی خطی پیستون را به حرکت چرخشی تبدیل میکند. آنچه در انتهای میللنگ از طریق فلایویل (چرخ طیار) به کلاچ و جعبهدنده میرسد، «گشتاور» است.
وقتی پیستون در بالاترین نقطه قرار دارد، شاتون و میللنگ در یک امتداد هستند و هر چقدر هم فشار زیاد باشد، تقریباً هیچ نیروی چرخشی تولید نمیشود. برای همین مهندسان زمان جرقه را طوری تنظیم میکنند که اوج فشار سوخت چند ده درجه بعد از نقطه مرگ بالا اتفاق بیفتد. جرقه خیلی زود یا خیلی دیر، هم گشتاور را کم میکند و هم به موتور فشار اضافه میآورد.
از آنجایی که هر سیلندر فقط در بخشی از چرخیدنهایش نیرو میسازد، گشتاورِ لحظهای پیشرانهها مثل یک موج بالا و پایین میشود. عددی که در کاتالوگ میبینید میانگین این موج است. چرخ طیار با وزن و اینرسی خودش این نوسان را صاف میکند. هر چه تعداد سیلندرها بیشتر باشد، ضربههای احتراق به هم نزدیکتر میشود و موتور نرمتر کار میکند. به همین دلیل است که پیشرانه شش سیلندر معمولاً خوشدستتر از چهار سیلندر است و تکسیلندر موتورسیکلت آن لرزش مخصوص را دارد.

رابطه گشتاور و دور موتور
یادتان باشد گشتاور در همه دور موتورها یکسان نیست. اگر نمودار گشتاور را بررسی کنید، یک کمان میبینید که از دورهای پایین شروع میشود، بالا میرود، به قله میرسد و دوباره پایین میآید. دلیل اصلی این شکل، نفس کشیدن موتور است. گشتاور به مقدار هوا و سوختی بستگی دارد که در هر چرخه میسوزد. مقدار هوایی که وارد سیلندر میشود به طراحی مسیر ورودی، زمانبندی سوپاپها و دور موتور وابسته است.
در دورهای خیلی پایین، جریان هوا کند است و موتور نمیتواند سیلندر را خوب پر کند. در دورهای میانی، مسیر ورودی و زمانبندی سوپاپها طوری با موجهای فشار هوا هماهنگ میشود که سیلندر تقریباً پر میشود و گشتاور به قله میرسد. و در دورهای بالا، هوا زمان کمتری برای ورود دارد و مسیرش هم تنگ میشود، اصطکاک داخلی موتور هم بالا میرود و گشتاور دوباره افت میکند. وقتی مثلاً در کاتالوگ میخوانید «۲۰۰ نیوتنمتر در ۴۰۰۰ دور»، یعنی بهترین نفس موتور در همان دور است.
برای راننده معمولی، نهایت گشتاور تنها نصف ماجراست. نصف دیگرش این است که چقدر پایدار میماند؟ موتوری که گشتاور بالا را از ۲۰۰۰ تا ۴۵۰۰ دور نگه میدارد، در شهر و جاده بدون دندهعوضکردن مداوم جواب میدهد. موتوری که فقط در بازه باریک ۴۰۰۰ تا ۴۵۰۰ دور خوب نشان میدهد، برای رانندگی تند خوب است ولی در ترافیک شما را مجبور میکند مدام بین دندهها بالا و پایین بروید. به همین دلیل سیستمهای تغییر زمانبندی سوپاپ را روی خیلی از خودروهای امروزی میگذارند.

گشتاور و قدرت، دو روی یک سکه
یکی از رایجترین سوءتفاهمها این است که گشتاور و قدرت را دو چیز جدا بدانیم. قدرت در واقع گشتاور است که با سرعت چرخش ضرب شده است. به زبان ساده، گشتاور میگوید موتور چقدر زور میزند و توان میگوید این زور را با چه سرعتی تحویل میدهد..
با یک مثال این رابطه را ملموس کنیم. پیشرانهای را در نظر بگیرید که در ۴۰۰۰ دور ۱۵۰ نیوتنمتر گشتاور میدهد. قدرت در آن لحظه میشود حدود ۸۵ اسببخار. همین موتور در ۵۵۰۰ دور شاید گشتاورش به ۱۳۰ نیوتنمتر افت کرده باشد، یعنی گشتاور کمتر شده ولی چون دور بالاتر رفته، توان به حدود ۱۰۲ اسببخار میرسد. به همین علت قله قدرت همیشه در دور بالاتری از قله گشتاور قرار دارد. موتور در دور بالا زورش کمتر شده، اما با سرعت بیشتری آن را به دست شما میرساند و در حاصلضرب، عدد بزرگتری درمیآید.
مقایسه یک موتور بنزینی و یک موتور دیزل (گازوئیلسوز)، این موضوع را روشنتر میکند. یک پیشرانه دیزل دو لیتری توربو ممکن است در ۱۷۵۰ دور به ۴۰۰ نیوتنمتر برسد. توانش در همان لحظه حدود ۹۹ اسببخار. موتور بنزینی همحجم ممکن است ۱۵۰ اسببخار توان داشته باشد ولی نهایت گشتاورش نصف دیزل باشد. اولی بار سنگین را از جا بلند میکند و دومی در سرعت بالا جلوتر میرود. اینکه میشنوید فلان وانت دیزل «زور دارد ولی سرعت ندارد»، معنایش همین است.
بنابراین وقتی میگوییم گشتاور حیاتی است، منظور این نیست که قدرت بیاهمیت است. این دو عدد را باید با هم و در کنار دورهایی که در آن رخ میدهند خواند. اسببخار بدون اینکه بدانیم در چه دوری رخ میدهد، تصویر ناقصی از ماشین میدهد.

ماجرای گشتاور خودروهای برقی چیست؟
یکی از بهترین نمونه ها برای فهم گشتاور، موتور خودروهای برقی است. موتور بنزینی برای ساخت گشتاور به هوا و دور موتور نیاز دارد و بنابراین باید اول بچرخد. موتور الکتریکی از دور صفر میتواند گشتاور کامل تولید کند، چون نیروی مغناطیسی آن به حرکت قبلی وابسته نیست.
برای همین ماشین برقی از لحظه فشردن پدال شتاب میگیرد، بدون تأخیر و بدون نیاز به دندهعوضکردن. گشتاور موتور الکتریکی تا یک دور مشخص که دور پایه نام دارد تقریباً ثابت است و بعد از آن، گشتاور کم میشود ولی توان ثابت میماند. موتور برقی دور بسیار بالایی دارد، گاهی تا ۱۵ هزار دور و بیشتر، و یک کاهنده ثابت دور را به چرخها میرساند. به همین علت خودروهای برقی اصلاً جعبهدنده ندارند و همه کار را با همان یک نسبت انجام میدهند.

نکته طلایی درباره گشتاور
آخرین چیزی که باید بدانیم این است که گشتاور و قدرتی که سازنده اعلام میکند معمولاً روی میللنگ و روی دینامومتر موتور اندازهگیری شده است. در مسیر رسیدن به چرخ، بخشی از این انرژی در جعبهدنده و دیفرانسیل و محورها هدر میرود، حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد در دندهدستی و بیشتر در اتوماتیک و چهارچرخمحرک.
پس اگر ماشین را روی دینامومتر شاسی ببرید، عدد کمتری میبینید و این به معنای دروغ بودن کاتالوگ نیست. روش اندازهگیری و استاندارد آن هم مهم است، چون عددهای مبتنی بر استانداردهای مختلف مثل SAE و DIN کمی با هم فرق دارند و مقایسه مستقیم آنها بدون توجه به این نکته گاهی گمراهکننده است.
در کانال آپارات بیت ران ببینید:
تست قدرت واقعی شاهین CVT روی داینو! | مقایسه شاهین دندهای و اتومات
پارس نوآ سدان جدید پارس خودرو یا ال ۹۰ جدید چگونه است؟
تست و بررسی وحشتناک دنا توربو اسپرت تا حد مرگ
بررسی و تست دنا پلاس توربو اتوماتیک
تست و بررسی تخصصی چانگان CS55 Plus در جاده
رازهای پژو پارس با موتور جدید ؛ تست پرشیا زیر فشار
سیر تا پیاز خودرو شاهین سایپا در تست فنی
تست دنا جوانان با موتور EFP
مقایسه و تست شاهین و تارا : برنده کدامیک است؟
درگ ایرانی با فرانسوی: تست ریرا در برابر پژو ۲۰۰۸ کدام خودرو سریعتر است؟
بهترین راهنمای خرید سمند سورن
تست و بررسی تخصصی چانگان CS55 Plus ؛ در جاده، در دل پیچها
کارخانه هلیکوپترسازی بل و داستان راهاندازی خط تولید آن در ایران
داستان نامگذاری شرکت مزدا و پایه گذار آن که عاشق ایران بود
بهترین راهنمای خرید امویام | X22 معمولی یا پرو؟ یا اصلاً X33 کراس؟
نوشته گشتاور واقعاً یعنی چی؟ اولین بار در بیت ران. پدیدار شد.
