خودروهای فرسوده؛ متهم همیشگی اما همچنان فعال

مدارس به‌دلیل آلودگی تعطیل می‌شوند، محدودیت‌های ترافیکی تشدید می‌شود و بار دیگر بحث خودروهای فرسوده، کیفیت سوخت و منابع آلاینده به‌صدر اخبار بازمی‌گردد. با این حال، واقعیت این است که آلودگی هوای تهران پدیده‌ای نیست که تنها در فصل زمستان شکل بگیرد. بخش مهمی از آلاینده‌هایی که در ماه‌های سرد سال بحران‌ساز می‌شوند، در طول بهار و تابستان نیز در حال تولید و انباشت هستند و تنها با تغییر شرایط جوی و وقوع پدیده وارونگی دما، آثار آن‌ها به شکلی آشکار نمایان می‌شود. بسیاری از کارشناسان معتقدند یکی از مشکلات اصلی مدیریت آلودگی هوا در تهران، فصلی بودن نگاه به این معضل است. به‌عبارت دیگر، زمانی که هوا در تابستان به‌دلیل وزش باد، ناپایداری‌های جوی و جریان‌های همرفتی امکان پراکندگی آلاینده‌ها را دارد، توجه چندانی به‌منابع تولید آلودگی نمی‌شود؛ اما با آغاز پاییز و زمستان، همان آلاینده‌ها به‌یک بحران عمومی تبدیل می‌شوند.

تابستان؛ فصل تولید آلاینده‌ها

برخلاف تصور عمومی، در فصل گرما نیز حجم قابل توجهی از آلاینده‌ها وارد هوای تهران می‌شود. میلیون‌ها خودرو و موتورسیکلت، صدها هزار خودرو فرسوده، کامیون‌ها، اتوبوس‌های دیزلی، صنایع پیرامون شهر و فعالیت‌های عمرانی همگی در حال تولید آلاینده هستند. در تابستان به‌دلیل افزایش دما، مصرف سوخت خودروها در ترافیک‌های سنگین شهری همچنان بالاست. از سوی دیگر، تشکیل آلاینده‌های ثانویه مانند ازن نیز به‌یکی از مشکلات مهم پایتخت تبدیل می‌شود. ازن در روزهای گرم و آفتابی تابستان می‌تواند به‌سطحی برسد که سلامت شهروندان را تهدید کند؛ اما معمولا به اندازه آلودگی زمستانی مورد توجه افکار عمومی قرار نمی‌گیرد. واقعیت این است که آلودگی هوا تنها به ذرات معلق محدود نمی‌شود. اکسیدهای نیتروژن، ترکیبات آلی فرار، هیدروکربن‌های نسوخته و گازهای آلاینده در تمام طول سال تولید می‌شوند و در ماه‌های گرم نیز کیفیت هوا را تحت‌تاثیر قرار می‌دهند.

خودروهای فرسوده؛ متهم همیشگی اما همچنان فعال

یکی از مهم‌ترین عوامل آلودگی هوای تهران، ناوگان فرسوده حمل‌ونقل است. هزاران دستگاه کامیون، اتوبوس، مینی‌بوس، تاکسی و خودرو شخصی فرسوده همچنان در سطح شهر و جاده‌های اطراف تهران تردد می‌کنند. خودروهای فرسوده چندین برابر خودروهای جدید آلایندگی تولید می‌کنند. بسیاری از این وسایل‌نقلیه فاقد فناوری‌های کنترل آلایندگی هستند یا تجهیزات کاهش آلایندگی آن‌ها از کار افتاده است. در نتیجه حتی اگر تعداد این خودروها نسبت به‌کل ناوگان زیاد نباشد، سهم آن‌ها در تولید آلودگی بسیار قابل توجه است. در سال‌های اخیر موضوع نوسازی ناوگان بارها مطرح شده؛ اما به‌دلیل مشکلات مالی، کمبود منابع و نبود برنامه اجرایی پایدار، روند خروج خودروهای فرسوده از چرخه حمل‌ونقل با سرعت مطلوب پیش نرفته است.

موتورسیکلت‌ها؛ آلاینده‌های فراموش‌شده

در کنار خودروهای فرسوده، موتورسیکلت‌ها نیز سهم قابل توجهی در آلودگی هوای تهران دارند. بخش بزرگی از ناوگان موتورسیکلت کشور همچنان از مدل‌های قدیمی کاربراتوری تشکیل شده است. این موتورسیکلت‌ها در مقایسه با نمونه‌های انژکتوری یا برقی آلایندگی بسیار بیشتری تولید می‌کنند. درحالی که طی سال‌های اخیر توجه زیادی به خودروها شده، موضوع نوسازی ناوگان موتورسیکلت‌ها کمتر مورد توجه قرار گرفته است. کارشناسان معتقدند حذف تدریجی موتورسیکلت‌های کاربراتوری و جایگزینی آن‌ها با مدل‌های برقی می‌تواند تاثیر قابل توجهی بر کاهش آلودگی هوای پایتخت داشته باشد.

نقش خودروهای دیزلی در تولید ذرات معلق

ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون که خطرناک‌ترین آلاینده برای سلامت انسان محسوب می‌شوند، سهم مهمی در روزهای آلوده تهران دارند. بخش عمده این ذرات از خودروهای دیزلی، کامیون‌ها، اتوبوس‌ها و برخی فعالیت‌های صنعتی تولید می‌شود. هرچند تعداد خودروهای دیزلی نسبت به خودروهای سواری کمتر است، اما میزان آلایندگی آن‌ها به مراتب بیشتر است. به‌همین دلیل کنترل ناوگان دیزلی و اطمینان از عملکرد صحیح فیلترهای جذب ذرات می‌تواند تاثیر چشمگیری در کاهش آلودگی هوا داشته باشد.

چرا بحران در زمستان دیده می‌شود؟

سوال مهم این است که اگر آلاینده‌ها در تمام طول سال تولید می‌شوند، چرا بحران اصلی در زمستان رخ می‌دهد؟ پاسخ در شرایط جوی نهفته است. در فصل زمستان پدیده وارونگی دما یا اینورژن باعث می‌شود لایه‌ای از هوای گرم روی هوای سرد نزدیک سطح زمین قرار گیرد. این لایه مانند یک درپوش عمل می‌کند و اجازه صعود و پراکندگی آلاینده‌ها را نمی‌دهد. در نتیجه تمام آلاینده‌هایی که توسط خودروها، موتورسیکلت‌ها، صنایع و منابع مختلف تولید می‌شوند، در نزدیکی سطح زمین حبس شده و غلظت آن‌ها به سرعت افزایش می‌یابد. بنابراین زمستان زمان تولید آلودگی نیست، بلکه زمان آشکار شدن پیامدهای آلودگی‌های انباشته‌شده و مداوم است.

حمل‌ونقل عمومی؛ راهکاری که هنوز کامل نشده است

یکی از موثرترین راهکارهای کاهش آلودگی هوا، توسعه حمل‌ونقل عمومی است. تجربه شهرهای موفق جهان نشان داده است هرچه سهم مترو، اتوبوس، ون‌های عمومی و ناوگان حمل‌ونقل پاک افزایش یابد، وابستگی شهروندان به خودروهای شخصی کاهش پیدا می‌کند. با وجود توسعه شبکه مترو تهران در سال‌های گذشته، همچنان نیاز به سرمایه‌گذاری گسترده در این بخش وجود دارد. کمبود واگن، فرسودگی بخشی از ناوگان اتوبوسرانی و محدودیت ظرفیت حمل‌ونقل عمومی باعث شده بسیاری از شهروندان همچنان استفاده از خودرو شخصی را ترجیح دهند.

برقی‌سازی؛ ضرورتی اجتناب‌ناپذیر

جهان به سمت برقی‌سازی ناوگان حمل‌ونقل حرکت کرده است. خودروهای برقی، اتوبوس‌های برقی و موتورسیکلت‌های برقی می‌توانند نقش مهمی در کاهش آلودگی شهرها داشته باشند. در تهران نیز توسعه زیرساخت‌های شارژ، حمایت از تولید و واردات خودروهای برقی و ایجاد مشوق‌های اقتصادی برای استفاده از این وسایل نقلیه می‌تواند بخشی از راه‌حل باشد. البته برقی‌سازی به تنهایی کافی نیست و باید در کنار سایر سیاست‌های کاهش آلایندگی اجرا شود.

راه‌حل آلودگی هوا از تابستان آغاز می‌شود

شاید مهم‌ترین نکته درباره آلودگی هوای تهران این باشد که مقابله با آن نباید به ماه‌های سرد سال محدود شود. زمانی که نخستین روزهای آلوده پاییز فرا می‌رسد، درواقع فرصت‌های بسیاری برای پیشگیری از دست رفته است. نوسازی ناوگان فرسوده، توسعه حمل‌ونقل عمومی، کنترل خودروهای دیزلی، جایگزینی موتورسیکلت‌های برقی، ارتقای کیفیت سوخت، مدیریت ترافیک شهری و توسعه خودروهای کم‌آلاینده اقداماتی هستند که باید از فصل بهار و تابستان با جدیت دنبال شوند. آلودگی هوای تهران یک بحران فصلی نیست؛ بحرانی دائمی است که تنها در زمستان بیشتر به چشم می‌آید. اگر برنامه‌ریزی‌ها به‌جای واکنش‌های مقطعی زمستانی بر اقدامات پیشگیرانه در تمام طول سال متمرکز شود، می‌توان امیدوار بود که روزهای خاکستری و نفس‌گیر پایتخت به‌تدریج جای خود را به آسمانی پاک‌تر بدهند؛ هدفی که تحقق آن بدون اصلاحات جدی در حوزه حمل‌ونقل و خودرو امکان‌پذیر نخواهد بود.