سهم موتورسیکلتهای قدیمی در آلودگی هوا
هر سال با آغاز فصل سرما، یک سناریوی تکراری در کلانشهرهای ایران، بهویژه تهران، آغاز میشود؛ شاخص آلودگی هوا به وضعیت ناسالم میرسد، مدارس و دانشگاهها تعطیل میشوند، محدودیتهای ترافیکی افزایش پیدا میکند و مسئولان از راهکارهایی مانند توسعه حملونقل عمومی، تعطیلی ادارات، کنترل تردد خودروها و حتا در مقاطعی ایدههایی مانند بارورسازی ابرها برای کاهش آلودگی هوا سخن میگویند، اما در میان تمام این اقدامها، یک پرسش مهم سالهاست بیپاسخ مانده است؛ چرا هنوز موتورسیکلتی با فناوری متعلق به بیش از پنجاه سال قبل، آن هم در تیراژ بسیار بالا، همچنان در ایران تولید میشود؟
محور این پرسش، خانواده بزرگ موتورسیکلتهای موسوم به طرح هوندا CG125 است. محصولی که نسخه اصلی آن سالهاست از خط تولید هوندا خارج شده اما همچنان دهها شرکت ایرانی با استفاده از قطعات و پیشرانههای ساخت چین، نسخههای مختلف آن را مونتاژ و روانه بازار میکنند؛ محصولی که به دلیل قیمت اقتصادی و هزینه نگهداری پایین، به یکی از پرتیراژترین وسایل نقلیه کشور تبدیل شده است، اما آیا بهای این ارزانی را باید هوای شهرها و سلامت مردم پرداخت کنند؟
هوندا CG125؛ از یک شاهکار مهندسی تا الگویی که نیم قرن در ایران متوقف ماند
هوندا در سال ۱۹۷۶ مدل CG125 را معرفی کرد. هدف این موتورسیکلت، تولید وسیلهای ارزان، کماستهلاک و مقاوم برای کشورهای در حال توسعه بود. برخلاف بسیاری از موتورسیکلتهای آن زمان که از میلسوپاپ بالاسر (OHC) استفاده میکردند، هوندا در CG125 از سیستم سوپاپ تایپت و میلسوپاپ داخل بلوک (OHV یا Pushrod) بهره گرفت؛ سیستمی که اگرچه از نظر قدرت و راندمان پایینتر بود، اما دوام بالا، تعمیرات ساده و تحمل سوخت بیکیفیت را به همراه داشت.
نسخه اصلی CG125 در کشورهای مختلفی مانند ژاپن، پاکستان، ترکیه و برزیل تولید شد و میلیونها دستگاه از آن به فروش رسید. با گذشت زمان، هوندا این خانواده را بهروزرسانی کرد و در بسیاری از بازارها نسخههای انژکتوری، مجهز به استانداردهای آلایندگی یورو ۳، یورو ۴ و حتی یورو ۵ را جایگزین مدلهای قدیمی کرد. در بسیاری از کشورها نیز تولید نسخه کلاسیک CG125 بهطور کامل متوقف شد.
اما در ایران داستان مسیر دیگری را طی کرد. پس از محدود شدن همکاری مستقیم با هوندا، نسخههای مختلفی از این موتورسیکلت با نامهای متفاوت اما بر پایه همان طراحی قدیمی، توسط شرکتهای داخلی تولید شدند. امروزه تقریباً تمام تولیدکنندگان بزرگ موتورسیکلت کشور حداقل یک مدل بر پایه طرح CG125 در سبد محصولات خود دارند؛ موضوعی که باعث شده این پلتفرم قدیمی همچنان پرتیراژترین موتورسیکلت بازار ایران باقی بماند.
آمارها چه میگویند؟ سهم موتورسیکلتها در آلودگی هوای تهران
سهم موتورسیکلتهای قدیمی در آلودگی هوا
به نقل از خبرگزاری مهر، مدیرکل محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران اعلام کرده است که حدود ۵۰ درصد آلودگی هوای پایتخت ناشی از فرسودگی وسایل نقلیه موتوری است و در این میان، حدود ۹۰ درصد موتورسیکلتهای تهران فرسوده هستند.
همچنین بر اساس گزارش منتشرشده توسط خبرگزاری مهر، اکنون بیش از دو میلیون و ششصد هزار دستگاه موتورسیکلت در تهران تردد میکنند که بخش عمده آنها فرسوده یا دارای فناوری قدیمی هستند.
از سوی دیگر، سرهنگ احسان مؤمنی، معاون عملیات پلیس راهور تهران بزرگ، در گفتوگو با خبرگزاری مهر اعلام کرده است که حدود ۷۰ درصد موتورسیکلتهای تهران هنوز کاربراتوری هستند و هر موتورسیکلت کاربراتوری میتواند بین ۴ تا ۷ برابر یک خودروی سواری آلایندگی تولید کند.
این آمار زمانی نگرانکنندهتر میشود که بدانیم بخش بزرگی از این موتورسیکلتهای کاربراتوری، همان خانواده طرح هوندا CG125 هستند؛ محصولی که سالهاست تقریباً بدون تغییر اساسی در فناوری پیشرانه تولید میشود.
چرا طرح هوندا CG125 همچنان تولید میشود؟
پاسخ این پرسش را باید در اقتصاد بازار موتورسیکلت ایران جستوجو کرد.
طرح هوندا CG125 ارزان تولید میشود، قطعات آن فراوان است، تعمیرکاران کاملاً با آن آشنا هستند و هزینه نگهداری بسیار کمی دارد. برای شرکتهای تولیدکننده نیز این محصول سودآور است؛ زیرا سرمایهگذاری روی خط تولید آن سالها پیش انجام شده و تقریباً تمام زنجیره تأمین قطعات آن شکل گرفته است.
اما سؤال اینجاست؛ آیا سود اقتصادی باید بر سلامت میلیونها شهروند اولویت داشته باشد؟
در صنعت خودرو ایران، محصولاتی مانند پیکان، پراید و حتی سمند، با وجود محبوبیت و تیراژ بالا، در نهایت به دلیل استانداردهای جدید از خط تولید کنار رفتند و جای خود را به محصولات جدیدتر دادند. چرا همین اتفاق درباره پرتیراژترین موتورسیکلت کشور رخ نمیدهد؟
مسئولیت سازمان استاندارد و دستگاههای نظارتی کجاست؟
سازمان ملی استاندارد، سازمان حفاظت محیط زیست، وزارت صنعت، معدن و تجارت و پلیس راهور، هر کدام به نوعی در فرآیند شمارهگذاری، استانداردسازی و نظارت بر تولید موتورسیکلت نقش دارند.
با این حال، همچنان نسخههای مختلف طرح CG125 در خطوط تولید حضور دارند.
اگر استانداردهای آلایندگی هر سال سختگیرانهتر میشود، چرا محصولی که ریشه طراحی آن به دهه ۱۹۷۰ بازمیگردد، هنوز مجوز تولید انبوه دریافت میکند؟
اگر هدف، کاهش آلودگی هواست، چرا تمرکز اصلی بر محدودیت خودروهاست، در حالی که بخش بزرگی از ناوگان موتورسیکلت کشور همچنان با فناوری قدیمی فعالیت میکند؟
راهکارهای موقت، جای درمان ریشهای را نمیگیرند
در سالهای اخیر، راهکارهای مختلفی برای مقابله با آلودگی هوا اجرا شده است؛ از تعطیلی مدارس و ادارات گرفته تا اجرای طرحهای ترافیکی، توسعه حملونقل عمومی، اسقاط خودروهای فرسوده و حتی مطرح شدن ایدههایی مانند بارورسازی ابرها.
اما پرسش اساسی همچنان پابرجاست. چگونه ممکن است برای کاهش آلودگی هوا میلیاردها تومان صرف اجرای طرحهای کوتاهمدت شود، اما یکی از مهمترین منابع تولید آلایندگی در شهرها همچنان بدون تغییر به تولید خود ادامه دهد؟
اگر واقعاً سلامت شهروندان در اولویت قرار دارد، آیا حذف تدریجی موتورسیکلتهای قدیمی و جایگزینی آنها با مدلهای انژکتوری، کممصرف، استاندارد یورو ۵ یا حتی نمونههای برقی، تأثیر بسیار بیشتری نخواهد داشت؟
راهحل، حذف موتورسیکلت اقتصادی نیست؛ نوسازی آن است
واقعیت این است که طرح هوندا CG125 هنوز برای هزاران نفر ابزار کار و منبع درآمد است. بسیاری از پیکها، کارگران، مشاغل خدماتی و … به دلیل قیمت مناسب، توان خرید همین موتورسیکلت را دارند.
بنابراین مسئله، حذف یک موتورسیکلت اقتصادی نیست؛ بلکه پایان دادن به تولید فناوری متعلق به نیم قرن قبل است.
همانطور که صنعت خودرو ناچار شد به سمت استانداردهای جدید حرکت کند، صنعت موتورسیکلت نیز دیر یا زود باید این مسیر را طی کند. تولید مدلهای انژکتوری مدرن، ارتقای استانداردهای آلایندگی، ارائه مشوق برای اسقاط موتورسیکلتهای فرسوده و توسعه موتورسیکلتهای برقی، راهکارهایی هستند که بسیاری از کشورهای آسیایی سالهاست اجرا کردهاند.
جمعبندی
طرح هوندا CG125 بدون تردید یکی از موفقترین و ماندگارترین موتورسیکلتهای تاریخ جهان است؛ محصولی که در زمان خود انقلابی در حملونقل ارزانقیمت ایجاد کرد. اما هیچ فناوری برای همیشه ماندگار نیست.
امروز که آلودگی هوا به یکی از جدیترین بحرانهای سلامت عمومی در ایران تبدیل شده، ادامه تولید گسترده موتورسیکلتی با فناوری چند دهه قبل، پرسشهای جدی درباره سیاستگذاری، استانداردها و اولویتهای صنعت موتورسیکلت کشور ایجاد میکند.
شاید وقت آن رسیده باشد که به جای تمرکز صرف بر تعطیلی مدارس، اجرای محدودیتهای مقطعی یا طرحهای کوتاهمدت، تصمیمی ریشهای گرفته شود؛ تصمیمی که نه معیشت مردم را هدف قرار دهد و نه سلامت میلیونها شهروند را قربانی حفظ یک پلتفرم قدیمی کند. فناوری پیشرفت کرده است، استانداردها تغییر کردهاند و انتظار میرود سیاستگذاری نیز همگام با این تغییرات حرکت کند. تنها در این صورت میتوان امیدوار بود که سهم موتورسیکلتها در آلودگی هوای کلانشهرهای ایران، بهجای آنکه هر سال تکرار شود، بهتدریج کاهش یابد.
نوشته چرا همچنان طرح هوندا CG125 تولید می شود؟/ سهم موتورسیکلتهای قدیمی در آلودگی هوای تهران اولین بار در اسب بخار. پدیدار شد.
