با آغاز فصل تابستان و افزایش مصرف برق، صنعتخودرو ایران بار دیگر با چالشی روبهرو شده که این بار نه از جنس کمبود ارز، بلکه از جنس کمبود انرژی است. اگر در سالهای اخیر نوسانات نرخ ارز، دشواری تامین ارز برای واردات مواداولیه و قطعات و افزایش هزینههای تولید، مهمترین دغدغه خودروسازان و قطعهسازان بود، اکنون قطع برق و محدودیتهای انرژی به دومین بحران بزرگ این صنعت تبدیل شده است؛ بحرانی که آثار آن نه تنها بر خطوط تولید، بلکه بر بازار، اشتغال و حتی صادرات قطعات خودرو نیز میتواند نمایان شود.
صنعتخودرو از معدود صنایع کشور است که زنجیرهای گسترده از خودروسازان، قطعهسازان، شرکتهای لجستیکی و خدماتی را در بر میگیرد. هرگونه اختلال در تامین انرژی تنها به توقف چند ساعت تولید در یک کارخانه محدود نمیشود، بلکه دهها واحد قطعهسازی، صدها تامینکننده و هزاران نیروی انسانی را نیز تحتتاثیر قرار میدهد. از همین رو بسیاری از کارشناسان معتقدند بحران انرژی امروز دیگر یک مساله فنی نیست، بلکه به موضوعی اقتصادی و حتی راهبردی برای صنعتخودرو تبدیل شده است.
قطع برق؛ توقف زنجیره تولید
کارخانههای خودروسازی و قطعهسازی بر پایه تولید مستمر طراحی شدهاند. بسیاری از خطوط تولید بهصورت پیوسته فعالیت میکنند و توقف ناگهانی برق میتواند علاوهبر توقف تولید، خسارتهای قابل توجهی به تجهیزات، قالبها، رباتهای جوشکاری و ماشینآلات وارد کند. در برخی خطوط نیز پس از هر قطعی برق، راهاندازی مجدد تجهیزات به زمان نیاز دارد و همین موضوع باعث کاهش بهرهوری میشود.
درچنین شرایطی حتی اگر قطعی برق تنها چند ساعت باشد، آثار آن ممکن است تا چند روز در برنامه تولید باقی بماند. تاخیر در تحویل قطعات، عقب افتادن برنامه مونتاژ خودرو و افزایش خودروهای ناقص از جمله پیامدهایی است که صنعت خودرو با آن روبهرو میشود.
قطعهسازان؛ نخستین قربانی خاموشیها
اگرچه خودروسازان بیش از همه دیده میشوند، اما نخستین آسیب خاموشیها متوجه قطعهسازان است. بسیاری از واحدهای قطعهسازی، بهویژه بنگاههای کوچک و متوسط، توانایی سرمایهگذاری برای تامین برق اضطراری یا استفاده از مولدهای بزرگ را ندارند. از سوی دیگر استفاده از ژنراتورهای دیزلی نیز هزینه تولید را به شکل محسوسی افزایش میدهد و درنهایت قیمت تمامشده قطعات را بالا میبرد.
وقتی قطعهساز نتواند بهموقع تولید کند، خودروساز نیز با کمبود قطعه مواجه خواهد شد؛ موضوعی که در سالهای گذشته بارها باعث افزایش خودروهای ناقص در پارکینگ کارخانهها شده است.
بحران انرژی؛ دومین چالش پس از ارز
در سالهای اخیر تقریبا تمامی فعالان صنعتخودرو، تامین ارز را مهمترین دغدغه خود عنوان میکردند. افزایش نرخ ارز، دشواری نقلوانتقال پول، محدودیت واردات مواداولیه و قطعات و افزایش هزینههای تولید، فشار زیادی بر خودروسازان وارد کرده است.
اکنون اما در کنار این مشکلات، مساله انرژی نیز به همان اندازه اهمیت پیدا کرده است. بسیاری از مدیران صنعتی معتقدند حتی اگر ارز مورد نیاز صنعت تامین شود، بدون دسترسی پایدار به برق و انرژی امکان تحقق برنامههای تولید وجود ندارد. بههمین دلیل، بحران انرژی امروز در کنار بحران ارز به یکی از مهمترین موانع رشد تولید خودرو تبدیل شده است.
افزایش هزینه تولید
خاموشیها تنها به کاهش تیراژ محدود نمیشوند. هر بار توقف تولید، هزینههای سربار کارخانه را افزایش میدهد. حقوق کارکنان، هزینه استهلاک تجهیزات، هزینه نگهداری خطوط و هزینه راهاندازی مجدد تولید همچنان پابرجاست؛ اما خروجی کارخانه کاهش پیدا میکند.
از سوی دیگر، استفاده از مولدهای برق اضطراری، هزینه سوخت، تعمیر و نگهداری تجهیزات و سرمایهگذاری برای تامین برق مستقل نیز فشار مضاعفی بر شرکتها وارد میکند. در نتیجه قیمت تمامشده خودرو و قطعات افزایش مییابد و رقابتپذیری صنعت کاهش پیدا میکند.
لزوم نگاه ویژه دولت
کارشناسان معتقدند صنعتخودرو بهدلیل سهم بالای آن در اشتغال، تولید ناخالص داخلی و ارتباط با دهها صنعت دیگر، باید در مدیریت بحران انرژی از اولویت بیشتری برخوردار باشد. قطع برق صنایع راهبردی شاید در کوتاهمدت بخشی از کمبود برق را جبران کند، اما در بلندمدت هزینههای اقتصادی بسیار سنگینتری به کشور تحمیل خواهد کرد.
از این رو انتظار میرود دولت با برنامهریزی دقیقتر، زمانبندی مناسب خاموشیها، توسعه ظرفیت نیروگاهی، حمایت از احداث نیروگاههای اختصاصی و تسهیل سرمایهگذاری بخشخصوصی در حوزه انرژی، از ایجاد اختلال در تولید جلوگیری کند.
سرمایهگذاری در نیروگاههای اختصاصی
یکی از راهکارهای پیشنهادی، توسعه نیروگاههای اختصاصی در صنایع بزرگ است. بسیاری از خودروسازان و قطعهسازان آمادگی دارند بخشی از برق مورد نیاز خود را از طریق نیروگاههای اختصاصی یا انرژیهای تجدیدپذیر تامین کنند، اما اجرای این طرحها نیازمند حمایتهای قانونی، تامین مالی و تسهیل صدور مجوزهاست.
چنین سرمایهگذاریهایی علاوهبر کاهش فشار بر شبکه سراسری، امنیت انرژی صنایع را نیز افزایش خواهد داد.
امنیت انرژی؛ پیشنیاز جهش تولید
اگر هدف سیاستگزار افزایش تولید، توسعه صادرات، داخلیسازی و ارتقای کیفیت خودرو است، نخستین شرط تحقق این اهداف، تامین پایدار انرژی است. هیچ برنامه توسعهای بدون دسترسی مستمر به برق و گاز امکان اجرا ندارد.
تجربه کشورهای صنعتی نیز نشان میدهد امنیت انرژی یکی از ارکان اصلی رقابتپذیری صنایع است. در ایران نیز اگر قرار است صنعتخودرو به جایگاه واقعی خود بازگردد، باید تامین پایدار انرژی در کنار تامین ارز، اصلاح سیاستهای قیمتگذاری و حمایت از زنجیرهتامین در اولویت سیاستگزاری قرار گیرد. بحران انرژی دیگر یک مشکل مقطعی و فصلی نیست؛ این مساله به یکی از مهمترین چالشهای ساختاری صنعتخودرو تبدیل شده است. اگر نوسانات ارزی طی سالهای گذشته نخستین مانع رشد تولید بود، امروز قطع برق و محدودیتهای انرژی به دومین بحران بزرگ این صنعت بدل شده است. عبور از این شرایط نیازمند همکاری نزدیک دولت، وزارتخانههای صنعت و نیرو و فعالان صنعتخودرو است تا با اتخاذ تصمیمهای بلندمدت، امنیت انرژی بهعنوان یکی از پایههای اصلی تولید تضمین شود. در غیر این صورت، خاموشیها میتوانند هزینههایی بهمراتب سنگینتر از توقف چند ساعت تولید بر اقتصاد و صنعتخودرو کشور تحمیل کنند.
