اواسط مردادماه ۱۴۰۵ بود. وقتی وحید قانعیفرد، مدیرعامل شرکت نفت ستاره خلیج فارس، از «اجرای موفق طرح استفاده کنترلشده از متانول در بنزین» خبر داد، کمتر کسی فکرش را میکرد که این جمله بهظاهر فنی و تا حدودی اداری، به یکی از داغترین موضوعات شبکههای اجتماعی ایران بدل شود. از همان ساعات نخست، هشتگها و توییتهای نگرانکننده درباره «بنزین متانولی» و آسیب آن به خودروها منتشر شد. حتی برخی کاربران، مکانیکها را «پولدارترین قشر جامعه در سال آینده» خواندند و برخی دیگر هشدار دادند که سوختگیری دیگر «قابل اعتماد» نیست.
بیتران، مانی حدادی: اما پشت این واکنش احساسی، یک واقعیت صنعتی و یک بحران انرژی واقعی نهفته است که کمتر به آن پرداخته شده. این گزارش تلاش میکند با کنار هم گذاشتن اظهارات رسمی، استانداردهای بینالمللی و اصول مهندسی احتراق، تصویری دقیقتر از این تحول ارائهدهد. چرا این تصمیم گرفتهشد؟ چقدر واقعی و چقدر خطرناک است؟ و چه افرادی باید بیشتر نگران باشند؟
زیر پوست یک تصمیم حاشیهساز
برای فهم اینکه چرا اساساً چنین تصمیمی گرفته شده، باید به وضعیت ذخایر و مصرف بنزین کشور نگاه کرد. طبق اظهارات یاسر میرزایی، معاون سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی، مصرف بنزین کشور در یکی دو ماه اخیر به حدود ۱۳۵ میلیون لیتر در روز رسیدهاست. در حالی که ظرفیت پالایش داخلی از پس این حجم برنمیآید. برای جبران این کسری، ایران روزانه به حدود ۱۵ میلیون لیتر واردات بنزین نیاز دارد. رقمی که به دلیل تحریمها و دشواریهای ارزی و لجستیکی، بهسختی تأمین میشود. میرزایی وضعیت ذخایر استراتژیک را «بسیار بحرانی» توصیف کرده و حتی از قطع همکاری بلاروس (یکی از شرکای سنتی صادرات بنزین به ایران) خبر داده است.
بیشتر بدانید: سه سناریو برای مدیریت ناترازی سوخت روی میز دولت
بیشتر بدانید: توضیح شرکت ملی پالایش درباره استفاده از متانول در بنزین
در چنین شرایطی، افزودن متانول به ترکیب بنزین را باید نوعی «راهحل اضطراری مهندسی» دانست، نه یک ابتکار زیستمحیطی یا ارتقای کیفیت. متانول، برخلاف بنزین که باید از پالایش نفت خام به دست بیاید، از گاز طبیعی تولید میشود و ایران، با ذخایر عظیم گازی و مجتمعهای پتروشیمی مانند زاگرس، از تولیدکنندگان بزرگ متانول در جهان است. بنابراین این طرح در واقع تلاشی است برای دور زدن گلوگاه پالایش نفت خام. سادهتر آنکه بهجای سرمایهگذاری زمانبر در ظرفیت جدید پالایشگاهی، بخشی از حجم بنزین با مادهای جایگزین شود که تولید آن ارزانتر و سریعتر است.
این کار از نظر مهندسی توجیه دارد؟
استفاده از الکلها بهعنوان ترکیب اکسیژنه بنزین، فناوری تازهای نیست. این موضوع طی دههها در صنعت سوخت جهان جا افتاده است. آمریکا با بنزینهای E10 و E15، برزیل با E85، و اتحادیه اروپا با استاندارد EN228 که تا ۳ درصد متانول یا ۱۰ درصد اتانول را مجاز میشمارد، همگی نمونههایی از این رویکردند. متانول به دلیل عدد اکتان بالا (در حدود ۱۰۹ واحد پژوهشی)، هم به بهبود مقاومت سوخت در برابر خودسوزی کمک میکند و هم میتواند احتراق را کاملتر کرده و انتشار برخی آلایندهها مانند مونوکسید کربن را کاهش دهد.
حالا اگر رقم واقعی همان نیمدرصد اعلامشده اولیهباشد (که یکششم سقف مجاز استاندارد ملی و اروپایی است) از منظر صرفاً مهندسی، جای نگرانی چندانی وجود ندارد. مشکل از جایی آغاز میشود که این نسبت، بدون کنترل دقیق، به سمت درصدهای بالاتر حرکت کند.
متانول در بنزین: بخش خطرناک ماجرا
متانول، برخلاف هیدروکربنهای معمول بنزین، از نظر شیمیایی مادهای فعال است و دو ویژگی آن در غلظتهای بالا منشأ اصلی نگرانیهای فنی به شمار میرود.
نخست، خورندگی. متانول در غلظتهای بالا میتواند با فلزاتی مانند آلومینیوم و مس واکنش نشان دهد و به مرور، زنگزدگی سطحی در ریل سوخت، سوزنهای انژکتور و باکهای فلزی ایجاد کند.
دوم، جذب رطوبت. متانول بهشدت آبدوست است و در غلظت بالا، رطوبت جذبشده از هوا میتواند عملکرد پمپ بنزین را مختل کند. نتیجه این اختلال، خود را در ریپزدن موتور، روشنشدن چراغ چک و افت محسوس شتاب نشان میدهد.
اما نکته کلیدی که در بسیاری از واکنشهای هیجانی نادیده گرفتهمیشود، این است که این آسیبها تابعی مستقیم از غلظتاند، نه از حضور متانول.کارشناسان انرژی میگویند خط قرمز واقعی در حدود ۱۵ درصد قرار دارد. رقمی که فاصله زیادی با آنچه در طرح فعلی (چه نیمدرصد و چه حتی ۳ درصد) مطرح است، دارد. تا زمانی که سطح اختلاط در چارچوب استاندارد باقی بماند، بنزین مصرفی رفتاری کاملاً طبیعی خواهد داشت.
گزینههای در معرض آسیب بیشتر
با اینهمه، ریسک برای همه خودروها یکسان نیست. عاملی که بیش از هر چیز دیگر از جمله برند یا کارخانه سازنده، سطح آسیبپذیری یک خودرو را تعیین میکند، قدمت سیستم سوخترسانی آن است.
خودروهای فرسوده و کاربراتوری، بهویژه آنها که پیش از دهههای هشتاد و نود شمسی تولید شدهاند، بیشترین آسیبپذیری را دارند. این خودروها نه واحد کنترل الکترونیکی (ECU) با قابلیت تطبیقپذیری دارند که بتواند نسبت سوخت به هوا را با تغییرات جزئی در ترکیب سوخت هماهنگ کند، و نه آببندیها و شلنگهای لاستیکیشان برای مقاومت در برابر الکل طراحی شدهاند. با توجه به اینکه برآوردها از وجود حدود ۲۲ میلیون خودرو و موتورسیکلت فرسوده (از مجموع ۴۱ تا ۴۲ میلیون دستگاه) حکایت دارند، این گروه سهم قابلتوجهی از خودروهای در حال تردد را تشکیل میدهد.
در نقطه مقابل، خودروهای مدرنتر با سیستم انژکتوری هوشمند و سنسور اکسیژن فعال به مراتب کمخطرتر هستند. درواقع ECU این خودروها میتواند نوسانات جزئی در نسبت سوخت-هوا را شناسایی و جبران کند. همچنین قطعات فلزی و لاستیکی آنها معمولاً با استانداردهای جدیدتر و مقاومتر ساخته شدهاند.
الکل در بنزین خودرو، خون در جگر مردم
آنچه از کنار هم گذاشتن این شواهد بهدست میآید، تصویری میانهرو و نه سیاهوسفید است. از یک سو افزودن متانول به بنزین یک پاسخ فوری و تا حدی منطقی به بحرانی واقعی در تولید و مصرف بنزین کشور است. فناوریای که در بسیاری از کشورهای صنعتی جهان، در نسبتهای بهمراتب بالاتر، سالهاست به کار میرود.
اما از سوی دیگر، باید به مردم حق داد که نگران باشند. این نگرانی، واکنشی بیریشه یا محصول هیجان شبکههای اجتماعی نیست. این واکنش ریشه در تجربهای تکرارشونده دارد. وقتی خبری با این حساسیت، نخست با رقمی نیمدرصدی و لحنی اطمینانبخش اعلام میشود و چند هفته بعد گزارشهای دیگری از رسیدن به سقف ۳ درصدی حرف میزنند، این شکاف را نمیتوان یک تفاوت آماری بیاهمیت دانست. برای شهروندی که پیش از این بارها شاهد اعلام نسخههای «آرامبخش» از تصمیماتی بوده که بعداً ابعاد واقعیشان بزرگتر یا متفاوتتر از آب درآمده، این نوع دوگانگی در آمار، بهخودیخود کافی است تا اعتماد را خدشهدار کند حتی اگر خودِ ماده متانول، در چارچوب استاندارد، بیخطر باشد.
در کانال آپارات بیت ران ببینید:
تست قدرت واقعی شاهین CVT روی داینو! | مقایسه شاهین دندهای و اتومات
پارس نوآ سدان جدید پارس خودرو یا ال ۹۰ جدید چگونه است؟
تست و بررسی وحشتناک دنا توربو اسپرت تا حد مرگ
بررسی و تست دنا پلاس توربو اتوماتیک
تست و بررسی تخصصی چانگان CS55 Plus در جاده
رازهای پژو پارس با موتور جدید ؛ تست پرشیا زیر فشار
سیر تا پیاز خودرو شاهین سایپا در تست فنی
تست دنا جوانان با موتور EFP
مقایسه و تست شاهین و تارا : برنده کدامیک است؟
درگ ایرانی با فرانسوی: تست ریرا در برابر پژو ۲۰۰۸ کدام خودرو سریعتر است؟
بهترین راهنمای خرید سمند سورن
تست و بررسی تخصصی چانگان CS55 Plus ؛ در جاده، در دل پیچها
کارخانه هلیکوپترسازی بل و داستان راهاندازی خط تولید آن در ایران
داستان نامگذاری شرکت مزدا و پایه گذار آن که عاشق ایران بود
بهترین راهنمای خرید امویام | X22 معمولی یا پرو؟ یا اصلاً X33 کراس؟
نوشته متانول در بنزین | باید نگران باشیم؟ اولین بار در بیت ران. پدیدار شد.
